YKS'ye hazırlanırken odaklanamıyorum: telefonla ve dikkat dağınıklığıyla baş etmek

Kısa cevap

Odaklanamamanın en sık nedeni telefonun dikkati sürekli bölmesidir. Çalışma bloğu boyunca telefonu başka bir odaya koy, telefona bakma saatlerini blok aralarına önceden yerleştir ve odak süreni kronometreyle ölçüp haftada birkaç dakika uzat. Hedef, TYT'nin 165 ve AYT'nin 180 dakikalık oturumunu telefonsuz ve kesintisiz çözebilmek; ÖSYM kılavuzuna göre sınav binasına telefon da, kol saati dahil her türlü saat de getirilemiyor.

Masada oturmak ile çalışmak aynı şey değil

Şu sahne çoğu YKS öğrencisine tanıdık gelir. Akşam yedide masaya oturursun, test kitabını açarsın, ilk soruyu okursun. Telefon bir kez titrer. "Bir bakayım" dersin; mesaj bir arkadaşından, cevap verirsin. Oradan bir video önerisi, oradan bir başka uygulama. Saate baktığında yedi buçuk olmuştur ve hâlâ ilk sayfadasın. Gece yatarken "Bugün dört saat çalıştım" dersin ama içten içe bunun doğru olmadığını bilirsin.

Bu yazıyı okuyan öğrencilerin çoğu tembel değil. Tembel olan öğrenci masaya oturmaz. Sen oturuyorsun, istiyorsun, ama verim alamıyorsun. Bu durumun adı genellikle bölünmüş dikkattir ve iyi haber şu: dikkat, irade gibi soyut bir şey değil; ortamla, alışkanlıkla ve antrenmanla değişen bir beceri.

Bu yazıda telefonu hayatından çıkarmanı istemeyeceğim. Bunu gerçekçi bulmuyorum; arkadaşların, ailen, belki ders grubun orada. Onun yerine telefonu çalışma saatlerinin dışına nasıl itebileceğini, dağılan dikkati nasıl toplayacağını ve uzun sınav oturumlarına nasıl hazırlanacağını anlatacağım. Genel çalışma tekniklerini merak ediyorsan önce verimli ders çalışma teknikleri yazısına göz atabilirsin; burada yalnız odak meselesine yoğunlaşıyoruz.

Telefon dikkati nasıl böler?

Telefonun zararı yalnız ona baktığın dakikalar değil. Asıl kayıp, baktıktan sonra soruya geri dönerken yaşanır. Bir türev sorusunun ortasındaysan kafanda birkaç bilgi aynı anda açıktır: fonksiyonun hangi parçasını aldığın, hangi kuralı uygulayacağın, bir önceki adımda ne bulduğun. Telefona baktığın anda bu yapı dağılır. Geri döndüğünde soruyu baştan okursun, çünkü nerede kaldığını hatırlamazsın.

Bunu kendin de deneyebilirsin. Bir gün yirmi soruluk bir seti telefon yanındayken, ertesi gün aynı zorlukta bir seti telefon başka odadayken çöz. Her iki seferde de başlangıç ve bitiş saatini, ayrıca yanlış sayını yaz. Fark büyük çıkarsa, bu kendi verindir ve başka bir ikna gerektirmez.

Bir de görünmeyen bölünmeler var. Telefona hiç dokunmasan bile ekranı yukarı bakıyorsa ve bildirim ışığı yanıp sönüyorsa, aklının bir köşesi orada. "Kim yazdı acaba?" düşüncesi soruyla yarışır. Bu yüzden önerilerin çoğu telefona dokunmamakla değil, onu görmemekle ilgili.

İlk adım: telefonu masadan kaldır

Odak konusunda yapabileceğin en etkili tek şey basit: çalışma bloğu boyunca telefonu başka bir odaya koymak. Ters çevirmek, sessize almak, çekmeceye atmak da bir şeydir ama hepsi bir kol mesafesinde. Kol mesafesindeki telefon, canın sıkıldığı ilk zor soruda eline gelir.

Başka odaya koymanın gücü, bakmayı bir zahmete dönüştürmesinden gelir. Kalkıp yürümen, telefonu alman gerekiyorsa çoğu zaman vazgeçersin. Zor bir limit sorusunda takıldığında elinin telefona gitmesi refleksi kırılır; onun yerine soruyla biraz daha kalırsın. Takıldığın yerde biraz daha kalmak da öğrenmenin ta kendisi.

Ev koşulların buna izin vermiyorsa, odayı kardeşinle paylaşıyorsan ya da telefonu bırakacak güvenli bir yer yoksa şu ara çözümler işe yarar:

• Telefonu ailenden birine ver ve kontrol saatinde geri al.
• Sırt çantana koyup çantanın fermuarını kapat, çantayı da odanın öbür ucuna bırak.
• Telefonun odak ya da rahatsız etmeyin modunu, yalnız ailenden gelen aramalar geçecek şekilde ayarla.

Ailen "Ya bir şey olursa?" diye endişeleniyorsa bu son ayar çoğu zaman sorunu çözer. Acil bir durumda arama sana ulaşır; grup mesajları ve uygulama bildirimleri ulaşmaz.

Kontrol saatleri: yasak yerine randevu

Telefonu tamamen yasaklamak kâğıt üzerinde güçlü görünür ama çoğu zaman uzun sürmez; yasak bir kez delindiğinde de geriye suçluluk ve kaybedilmiş bir akşam kalır. Daha sürdürülebilir yol, telefona bakma saatlerini önceden belirlemek.

Örneğin akşam çalışmanı 50 dakikalık bloklara böldüysen, her bloğun sonundaki 10 dakikalık molanın ilk beş dakikası telefona ait olabilir. Mesajlarına bakarsın, cevap verirsin, sonra telefonu yerine koyarsın. Böylece "Bir şey kaçırıyor muyum?" kaygısı da azalır, çünkü en geç bir saat içinde bakacağını bilirsin.

Burada dikkat edilmesi gereken bir tuzak var: Moladaki beş dakika, kısa video uygulamalarında kolayca kırk beş dakikaya dönüşür. Bu uygulamalar sen kaydırdıkça bir sonrakini getirecek şekilde tasarlanmıştır; "bir tane daha" demek çok kolaydır. O yüzden moladaki telefon süresinde yalnız mesajlaşma ve gerçekten gerekli işler olsun. Video ve sosyal medya için günün sonunda, çalışma bittikten sonra ayrı bir zaman belirlemek çok daha sağlıklı.

Bazı öğrenciler bu uygulamaları sınav dönemi boyunca telefondan siliyor, ihtiyaç duyduklarında bilgisayardan giriyor. Herkes için şart değil, ama kendini her mola uzun bir kaydırma seansında buluyorsan denemeye değer. Silmek ağır geliyorsa telefonun ekran süresi ayarlarından bu uygulamalara günlük süre sınırı koymak da bir ara yol.

Çalışma ortamını odaya göre değil, işe göre kur

Telefon tek dikkat dağıtıcı değil. Masanın üstündeki eşyalar, odadaki televizyon sesi, yanında açık duran ikinci bir kitap da dikkatini çeker. Çalışma ortamını kurarken sorman gereken soru "Burası rahat mı?" değil, "Burası bu iş için uygun mu?" olmalı.

Masada yalnız o bloğun işine ait şeyler olsun: çözeceğin test kitabı, kalem, karalama kâğıdı, saat. Bir sonraki dersin kitabı bile masada durmasın; göz ucuyla görmek "Kimyaya da yetişmem lazım" kaygısını tetikler ve elindeki işten koparır.

Saat konusu ayrıca önemli. Saate bakmak için telefona uzanırsan bildirimleri de görürsün. Basit bir masa saati ya da mutfaktan ödünç alınmış bir zamanlayıcı bu döngüyü kırar. Deneme provalarında da işine yarar. ÖSYM kılavuzuna göre sınav binasına cep telefonu da, kol saati dahil her türlü saat de getirilemiyor; salonda süreyi ÖSYM'nin astığı duvar saatinden takip ediyorsun. Evde denemeyi çözerken saati masanın karşısına, başını kaldırınca göreceğin bir yere koymak sınav gününe iyi bir provadır.

Ses konusunda herkesin ihtiyacı farklı. Bazı öğrenciler tam sessizlikte çalışabilir, bazıları hafif bir arka plan sesine ihtiyaç duyar. Sözlü şarkılar ise paragraf okurken genellikle dikkat böler: beynin hem şarkı sözünü hem metni dil olarak işlemeye çalışır. Matematikte daha az fark edebilirsin. Kendini ölçmek için aynı türden iki soru setini müzikli ve müziksiz çöz, süre ve doğruluğu karşılaştır.

Dikkat süresini antrenmanla uzatmak

"Ben en fazla 15 dakika odaklanabiliyorum" diyen bir öğrenciye 90 dakikalık oturum önermek işe yaramaz. Dikkat süresi kas gibi çalışır: kaldırabileceğin ağırlıktan başlar, kademe kademe artırırsın.

İlk iş kendi süreni ölçmek. Kronometreyi başlat, bir soru setine gir ve aklının ilk kez başka yere gittiği anda durdur. Bunu birkaç gün tekrar edersen kendi gerçekçi süreni görürsün. Diyelim ki bu süre ortalama 20 dakika çıktı. O zaman ilk hafta 20–25 dakikalık bloklarla çalış, her bloğun arasına 5 dakikalık mola koy. Ertesi hafta bloğu 30 dakikaya çıkar. Aşağıdaki tablo, 20 dakikadan başlayan biri için örnek bir ilerlemedir; kendi başlangıç süreni ilk satıra yaz ve aynı adımlarla ilerle:

Toplam süre ilk haftalarda çok değişmez; değişen, bölünmeden geçen tek parçanın uzunluğudur. Bir haftada hedef süreye ulaşamazsan o satırda bir hafta daha kal. Bu tablo bir hedef değil, bir ölçü çubuğu.

Pomodoro dediğimiz yöntem, yani 25 dakika çalışma ve 5 dakika mola, bu yüzden başlangıçta iyi bir araçtır. Ama amaç sonsuza kadar 25 dakikada kalmak değil. TYT 165 dakika, AYT 180 dakika sürüyor ve kılavuza göre TYT'nin ilk 120, AYT'nin ilk 135 dakikasında salondan çıkılamıyor. Sınav günü dikkatinin bu süreye yetmesi gerekiyor. Bu yüzden 25 dakikalık bloklar bir başlangıç, 50 dakikalık bloklar günlük çalışmanın normali, haftada bir kez gerçek sürede çözülen deneme ise asıl hedef olmalı. Denemeyi sınav koşullarında nasıl çözeceğini deneme sınavı stratejisi yazısında ayrıntılı anlattık.

Blok sırasında aklına bir şey gelirse ("Kimya ödevini unuttum", "Annem ekmek almamı istemişti") onu yanındaki kâğıda tek satır yaz ve soruya dön. Bu küçük not kâğıdı, aklındaki düşünceyi bir yere bırakmanı sağlar; yazmazsan beyin onu hatırlatmaya devam eder.

Zihnin dağıldığında ne yapmalısın?

En iyi ortamda bile aklının dağıldığı anlar olacak. Önemli olan dağılmamak değil, dağıldığını fark edip geri dönmek. İki tipik durum var.

Zor bir soruda takıldığında. Çoğu öğrencinin eli tam bu anda telefona gider; zor bir şeyle karşılaşmak rahatsız edicidir ve telefon hızlı bir kaçış sunar. Bu anı tanımayı öğren. Takıldığında kendine bir kural koy: soruyla iki dakika daha kal, olmazsa işaretleyip bir sonrakine geç. Kaçış yolu telefon değil, bir sonraki soru olsun.

Kafan başka bir şeye takıldığında. Bir arkadaşınla tartışma, evdeki bir gerginlik ya da yaklaşan bir okul sınavı aklını kurcalıyor olabilir. Bu düşünceyi bastırmaya çalışmak genellikle onu güçlendirir. Kâğıda birkaç cümle yaz: ne olduğunu, ne zaman ilgileneceğini. "Bu akşam dokuzda annemle konuşacağım" gibi. Sonra masaya dön. Kafandaki konu hâlâ çözülmemiştir ama artık bir yeri vardır.

Eğer bu dağılmalar çok sıklaştıysa, uyuyamıyorsan, sürekli yorgun ya da isteksiz hissediyorsan, sorun belki odak değil, yorgunluk ya da motivasyondur. Bu konuyu YKS sürecinde motivasyon ve yorgunluk yazısında ayrıca ele aldık. Uzun süren isteksizlik, mutsuzluk ya da kaygı yaşıyorsan okulundaki rehber öğretmenle konuşmak çekinilecek bir şey değil, akıllıca bir adım.

Örnek bir akşam: telefonla barışık bir çalışma düzeni

Okuldan dönen bir 12. sınıf öğrencisi için gerçekçi bir akşam şöyle görünebilir:

Bu tabloda telefon yasak değil, sadece randevulu. Akşamın sonunda serbest bir zaman var ve bu zaman bilinçli olarak telefona ayrılmış. Bunu bilmek, blok sırasında telefona olan isteği azaltır. Bu üç bloğu haftalık programına nasıl yerleştireceğini TYT çalışma programı rehberinde, bitirdiğin konuları nasıl tekrar edeceğini ise konu tekrarı yazısında bulabilirsin.

Telefonu çalışma aracı olarak da kullanıyorsan, örneğin soru çözdüğün bir uygulama ya da ders videoları için, kural aynı kalıyor: o bloğa ait tek uygulama açık, bildirimler kapalı, iş bitince telefon masadan kalkar. Netio'yu kullanıyorsan ada sistemindeki kısa soru setleri tam bu yapıya uygun; bir adanın setini bitirip telefonu bırakmak, açık uçlu bir uygulamada kaybolmaktan çok daha kolay.

Sık yapılan hatalar

Bütün gün telefonsuz kalmaya söz vermek. Bu tür büyük sözler genellikle birkaç gün sürer. Küçük ve sürdürülebilir kurallar, büyük yasaklardan daha uzun yaşar.

Telefonu "sessize alıp" masada tutmak. Sessizdeki telefon da dikkat çeker. Ekran yanar, aklın oraya gider. Mesafe, sessizden çok daha etkilidir.

Saat tutmak için telefonu kullanmak. Kronometre için telefonu açmak, bildirimleri görmenin en kısa yolu. Basit bir saat bu sorunu bitirir.

Masada geçen süreyi çalışma süresi saymak. Gün sonunda "kaç saat çalıştım" yerine "kaç blok bitirdim, kaç soru çözdüm, kaç yanlışı analiz ettim" diye sor. Bu soru seni masada oturmaktan çok, gerçekten çalışmaya yönlendirir.

Kötü bir günü bütün haftanın bahanesi yapmak. Bir akşam telefonda kaybolduysan bu, düzeninin çöktüğü anlamına gelmez. Ertesi gün ilk bloğu telefon başka odadayken başlatman yeterli.

Kendine dürüst bir haftalık kontrol

Bu listeyi yazdırıp masanın kenarına as; her pazar beş dakika ayırıp cevaplarını altına yaz:

1. Bu hafta kaç bloğu telefon başka odadayken tamamladım?
2. Moladaki telefon süresi kaç kez uzadı ve neden uzadı?
3. Kronometreyle ölçtüğüm odak sürem geçen haftaya göre değişti mi?
4. Hangi derste ve hangi saatte en çok dağıldım?
5. Gelecek hafta değiştireceğim tek şey ne olacak?

Son soru önemli: tek bir değişiklik. Her hafta her şeyi değiştirmeye çalışmak yerine, bir şeyi düzeltip onu oturtmak daha kalıcı sonuç verir. Bu ve benzeri çalışma düzeni yazılarının hepsini çalışma planı kategorisinde bulabilirsin.

Odaklanma, telefonu her gün bir kez daha başka odaya koyarak ve bir bloğu bir kez daha sonuna kadar götürerek kurulan bir alışkanlık. Sınav günü salonda 165 dakika boyunca tek bir işe odaklanman gerekecek; o günün provası bu akşamki ilk blok.